Cart is empty 
مقدمه
برنامهریزی منطقهای یکی از حوزههای مهم در دانش شهرسازی و برنامهریزی فضایی است که با هدف شناخت ساختار، ظرفیتها، مسائل و روابط موجود در یک منطقه و ارائه راهکار برای هدایت توسعه آن انجام میشود. برخلاف برنامهریزی شهری که بیشتر بر ساختار و مسائل یک شهر یا محدوده شهری تمرکز دارد، برنامهریزی منطقهای روابط میان شهرها، روستاها، فعالیتهای اقتصادی، شبکههای ارتباطی، منابع طبیعی و نظام سکونتگاهی را در مقیاسی وسیعتر بررسی میکند.
به همین دلیل، موضوعاتی مانند توسعه متوازن، توزیع فعالیتها، آمایش سرزمین، نابرابریهای منطقهای، توسعه کلانشهری، روابط شهر و منطقه، برنامهریزی فضایی و سیاستهای توسعه منطقهای در این حوزه اهمیت زیادی دارند.
در این مقاله با مفهوم برنامهریزی منطقهای، جایگاه آن در رشته شهرسازی، مهمترین مباحث و موضوعات آن و نمونه پروژههایی که در این زمینه تهیه شدهاند آشنا میشویم.
برنامهریزی منطقهای چیست؟
برنامهریزی منطقهای فرآیندی برای شناخت، تحلیل و سازماندهی فضایی فعالیتها و سکونتگاهها در سطح منطقه است. در این نوع برنامهریزی تلاش میشود میان جمعیت، فعالیتهای اقتصادی، زیرساختها، منابع طبیعی، شهرها و روستاها و ظرفیتهای مختلف منطقه ارتباط منطقی ایجاد شود.
یک منطقه ممکن است بر اساس ویژگیهای مختلف تعریف شود؛ برای مثال:
- منطقه اقتصادی
- منطقه جغرافیایی
- منطقه اداری
- منطقه شهری یا کلانشهری
- منطقه طبیعی
- منطقه عملکردی
- منطقه برنامهریزی
بنابراین، «منطقه» همیشه یک محدوده ثابت و از پیش تعیینشده نیست و بسته به هدف مطالعه و معیارهای مورد استفاده میتواند تعریف متفاوتی داشته باشد.
برای آشنایی بیشتر با مفهوم منطقه، انواع آن و روشهای منطقهبندی، میتوان به پروژه تخصصی تبیین مفهوم منطقه؛ بررسی تعاریف، انواع مناطق و روشهای منطقهبندی مراجعه کرد.
تفاوت برنامهریزی شهری و برنامهریزی منطقهای
یکی از پرسشهای رایج دانشجویان شهرسازی، تفاوت برنامهریزی شهری و منطقهای است.
در برنامهریزی شهری، واحد اصلی مطالعه معمولاً شهر، ناحیه یا محله شهری است و موضوعاتی مانند کاربری زمین، جمعیت، شبکه معابر، خدمات شهری، ساختار فضایی شهر و توسعه کالبدی مورد بررسی قرار میگیرند.
اما در برنامهریزی منطقهای، نگاه از یک شهر فراتر میرود و روابط میان چندین سکونتگاه و فعالیتهای موجود در یک پهنه وسیعتر بررسی میشود.
برای مثال، در یک مطالعه منطقهای ممکن است همزمان موارد زیر بررسی شوند:
- جایگاه شهرهای مختلف در نظام سکونتگاهی
- روابط اقتصادی بین شهرها
- شبکه حملونقل منطقه
- توزیع جمعیت
- پراکنش فعالیتهای صنعتی و خدماتی
- منابع طبیعی
- قطبهای رشد
- نابرابری بین مناطق
- مهاجرت و جریانهای جمعیتی
- توسعه کلانشهری
- روابط شهر و روستا
در واقع میتوان گفت برنامهریزی شهری بیشتر به سازماندهی یک شهر یا محدوده شهری میپردازد، در حالی که برنامهریزی منطقهای به سازماندهی روابط فضایی در مقیاس منطقه توجه دارد.
رشته برنامهریزی منطقهای در شهرسازی
برنامهریزی منطقهای یکی از حوزههای تخصصی مهم در آموزش شهرسازی و برنامهریزی شهری و منطقهای است. در منابع آموزشی و آزمونهای تحصیلات تکمیلی ایران نیز «برنامهریزی شهری و منطقهای» بهعنوان یک حوزه تخصصی شناخته میشود.
دانشجوی این حوزه با ترکیبی از دانشهای شهرسازی، جغرافیا، اقتصاد، جامعهشناسی، محیطزیست، آمار، GIS و برنامهریزی فضایی سروکار دارد.
هدف اصلی این حوزه، تربیت متخصصانی است که بتوانند ساختار فضایی مناطق را تحلیل کرده و برای هدایت توسعه و کاهش مسائل منطقهای راهکار ارائه کنند.
مهمترین موضوعات مورد مطالعه
از جمله موضوعات مهم در برنامهریزی منطقهای میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مبانی نظری برنامهریزی منطقهای
- برنامهریزی فضایی
- آمایش سرزمین
- نظریههای توسعه منطقهای
- نظامهای شهری و سکونتگاهی
- برنامهریزی کلانشهری
- توسعه منطقهای
- تعادل و نابرابری منطقهای
- اقتصاد منطقهای
- برنامهریزی زیرساختها
- برنامهریزی محیطزیست
- تحلیل روابط شهر و روستا
- برنامهریزی ملی و منطقهای
- منطقهبندی و تعریف مناطق
- برنامهریزی راهبردی منطقهای
برنامهریزی فضایی چه ارتباطی با برنامهریزی منطقهای دارد؟
برنامهریزی فضایی یکی از مفاهیم نزدیک به برنامهریزی منطقهای است. در برنامهریزی فضایی تلاش میشود توزیع فعالیتها، جمعیت، زیرساختها و کاربریها در فضا به شکلی هماهنگ و متناسب با ظرفیتهای هر مکان هدایت شود.
این موضوع در کشورهای مختلف با ساختارهای متفاوتی اجرا شده است.
برای نمونه، تجربه برنامهریزی فضایی در جمهوری فدرال آلمان نمونهای مناسب برای مطالعه نظام برنامهریزی چندسطحی و نحوه ارتباط سطوح مختلف برنامهریزی است.
همچنین برای بررسی تحول و ضرورتهای برنامهریزی منطقهای و فضایی میتوان از مجموعه آموزشی زیر استفاده کرد:
نظریههای برنامهریزی منطقهای
برنامهریزی منطقهای تنها به تهیه نقشه و تعیین محدودهها محدود نمیشود و دارای پشتوانه نظری گستردهای است.
نظریههای توسعه منطقهای تلاش میکنند توضیح دهند چرا برخی مناطق سریعتر رشد میکنند، چرا برخی مناطق با تمرکز فعالیت و جمعیت مواجه میشوند و چگونه میتوان توسعه را در پهنه جغرافیایی متعادلتر کرد.
موضوعاتی مانند:
- قطب رشد
- توسعه متوازن
- توسعه نامتوازن
- مرکز و پیرامون
- مزیتهای منطقهای
- شبکههای شهری
- رشد کلانشهری
- رقابتپذیری منطقهای
- منطقهگرایی
- جهانیشدن
در تحلیلهای برنامهریزی منطقهای اهمیت زیادی دارند.
برای مطالعه منظمتر این مباحث، پروژه بررسی و تحلیل نظریههای برنامهریزی منطقهای میتواند منبع مناسبی برای دانشجویان شهرسازی باشد.
آمایش سرزمین و برنامهریزی منطقهای
یکی از موضوعاتی که ارتباط نزدیکی با برنامهریزی منطقهای دارد، آمایش سرزمین است.
آمایش سرزمین به دنبال ایجاد هماهنگی میان ویژگیهای سرزمین، ظرفیتهای محیطی، جمعیت، فعالیتها و نظام استقرار سکونتگاههاست.
در ایران، آمایش سرزمین از موضوعات مهم برنامهریزی در مقیاس ملی و منطقهای محسوب میشود و میتواند مبنایی برای تصمیمگیری درباره محل استقرار فعالیتها، زیرساختها و جمعیت باشد.
برای مطالعه این موضوع میتوانید به مطلب تخصصی آمایش سرزمین در ایران؛ بررسی مفاهیم، جایگاه قانونی و ضرورتهای توسعه ملی مراجعه کنید:
نابرابری و تعادل فضایی در برنامهریزی منطقهای
یکی از مهمترین دلایل اهمیت برنامهریزی منطقهای، وجود تفاوت میان مناطق مختلف است.
تفاوت در سطح درآمد، اشتغال، دسترسی به خدمات، زیرساختها، سرمایهگذاری، امکانات آموزشی و درمانی و فرصتهای اقتصادی میتواند موجب شکلگیری نابرابری فضایی و منطقهای شود.
در چنین شرایطی برنامهریزی منطقهای تلاش میکند با شناخت نقاط محروم، قطبهای توسعه، جریانهای جمعیتی و اقتصادی و ظرفیتهای هر منطقه، زمینه توزیع متعادلتر فرصتها را فراهم کند.
برای مطالعه این موضوع، پروژه تحلیل نابرابری و تعادل فضایی-منطقهای در ایران ارتباط مستقیمی با این بحث دارد.
برنامهریزی منطقهای در کشورهای مختلف
یکی از روشهای مناسب برای یادگیری برنامهریزی منطقهای، مطالعه نمونههای واقعی در کشورهای مختلف است. بررسی تجربه سایر کشورها به دانشجو کمک میکند تفاوت میان نظامهای برنامهریزی و نحوه مواجهه آنها با مسائل منطقهای را بهتر درک کند.
برنامهریزی منطقهای در فرانسه
فرانسه یکی از نمونههای مهم در مطالعات برنامهریزی منطقهای است و تجربه این کشور میتواند برای بررسی رابطه میان سیاستهای ملی، منطقهای و توسعه فضایی مورد استفاده قرار گیرد.
در مجموعه تجربه برنامهریزی منطقهای در فرانسه، ساختار و تجربه برنامهریزی منطقهای این کشور بررسی شده است.
برنامهریزی شهری و منطقهای در دوبلین
دوبلین نیز نمونه مناسبی برای مطالعه ارتباط میان برنامهریزی شهری و منطقهای و نحوه سازماندهی توسعه در مقیاس کلانشهری است.
برنامهریزی ملی و منطقهای در هند
هند به دلیل وسعت سرزمینی، تنوع جمعیتی و تفاوتهای شدید میان مناطق مختلف، نمونه قابل توجهی برای مطالعه برنامهریزی در مقیاس ملی و منطقهای است.
برنامهریزی منطقه کلانشهری تورنتو
در مقیاس کلانشهری، برنامهریزی سلسلهمراتبی و روابط میان شهر مرکزی و سکونتگاههای پیرامونی اهمیت زیادی دارد.
مطالعه برنامهریزی سلسلهمراتبی در منطقه کلانشهری تورنتو نمونهای از این نوع مطالعات است.
برنامهریزی منطقهای و کلانشهرها
گسترش شهرها در دهههای اخیر باعث شده مرز میان شهر و منطقه در بسیاری از نقاط جهان کمرنگ شود. شهرهای بزرگ دیگر بهصورت واحدهایی مستقل عمل نمیکنند، بلکه با شهرهای پیرامونی، شهرکها، مناطق صنعتی، شبکههای حملونقل و سکونتگاههای اطراف ارتباط گسترده دارند.
به همین دلیل، مفهوم شهر-منطقه و منطقه کلانشهری در برنامهریزی منطقهای اهمیت زیادی پیدا کرده است.
جهانیشدن نیز این روابط را پیچیدهتر کرده و برخی شهرها را به مراکز اقتصادی و ارتباطی در مقیاس بینالمللی تبدیل کرده است.
در این زمینه، مطالعه تأثیر جهانیشدن بر شهر-منطقههای جهانی میتواند دید مناسبی نسبت به تحولات جدید برنامهریزی منطقهای ایجاد کند.
همچنین موضوع جهانیشدن و منطقهگرایی را میتوان از منظر اقتصادی و فضایی نیز بررسی کرد:
نمونهای از مطالعات منطقهای در ایران
مطالعات برنامهریزی منطقهای در ایران موضوعات بسیار متنوعی را شامل میشوند؛ از بررسی طرحهای منطقهای گرفته تا تحلیل اثر فعالیتهای اقتصادی بر سکونتگاهها.
برای مثال، طرح جامع منطقه اصفهان نمونهای از مطالعات برنامهریزی در مقیاس منطقهای است که میتواند برای دانشجویان شهرسازی در شناخت ساختار، تحلیل و برنامهریزی منطقهای مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، بررسی اثر فعالیتهای اقتصادی بزرگ بر سکونتگاهها نیز یکی از موضوعات مهم برنامهریزی منطقهای است. برای نمونه، مطالعه اثرات فضایی منطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی بر سکونتگاههای عسلویه نشان میدهد که چگونه یک فعالیت اقتصادی بزرگ میتواند ساختار فضایی و اجتماعی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
برنامهریزی منطقهای چه مهارتهایی نیاز دارد؟
دانشجویان و پژوهشگرانی که در زمینه برنامهریزی منطقهای فعالیت میکنند، معمولاً به مجموعهای از مهارتهای تحلیلی و برنامهریزی نیاز دارند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
- تحلیل فضایی
- آمار و روشهای تحقیق
- GIS
- تحلیل جمعیتی
- تحلیل اقتصادی
- تحلیل نظام سکونتگاهی
- تحلیل کاربری زمین
- شناخت سیاستهای توسعه
- برنامهریزی راهبردی
- تحلیل شبکههای شهری
- شناخت ساختارهای منطقهای
- تهیه نقشه و ارائه گرافیکی نتایج
به همین دلیل، پروژههای برنامهریزی منطقهای معمولاً ترکیبی از مطالعات نظری، تحلیل دادهها، نقشهها، جداول و پیشنهادهای برنامهریزی هستند.
موضوعات پیشنهادی برای پروژه برنامهریزی منطقهای
اگر دانشجوی شهرسازی هستید و برای درس یا پروژه دانشگاهی به دنبال موضوع برنامهریزی منطقهای میگردید، موضوعات مختلفی را میتوان انتخاب کرد؛ برای مثال:
موضوعات نظری
- بررسی نظریههای توسعه منطقهای
- بررسی سیر تحول برنامهریزی منطقهای
- مقایسه برنامهریزی منطقهای و برنامهریزی فضایی
- بررسی مفهوم منطقه و روشهای منطقهبندی
- بررسی رویکردهای جدید برنامهریزی منطقهای
موضوعات مطالعات موردی
- بررسی نظام برنامهریزی منطقهای در یک کشور
- تحلیل طرح جامع یک منطقه
- بررسی ساختار یک منطقه کلانشهری
- بررسی روابط شهرهای یک منطقه
- تحلیل اثر یک پروژه اقتصادی بر ساختار منطقه
موضوعات تحلیلی
- بررسی نابرابری فضایی میان مناطق
- تحلیل تعادل منطقهای
- تحلیل پراکنش خدمات
- تحلیل شبکه شهری
- بررسی توسعه کلانشهری
- تحلیل روابط شهر و روستا
جمعبندی
برنامهریزی منطقهای یکی از حوزههای مهم شهرسازی است که در مقیاسی فراتر از شهر به بررسی روابط فضایی، اقتصادی، اجتماعی و محیطی میان سکونتگاهها و فعالیتهای مختلف میپردازد.
مفاهیمی مانند آمایش سرزمین، برنامهریزی فضایی، توسعه منطقهای، تعادل فضایی، نابرابری منطقهای، نظام شهری، منطقه کلانشهری و شهر-منطقه همگی با این حوزه ارتباط نزدیکی دارند.
برای دانشجویان شهرسازی، مطالعه نمونههای واقعی در کشورهای مختلف نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از طریق این مطالعات میتوان با شیوههای مختلف سازماندهی فضایی و سیاستگذاری منطقهای آشنا شد.
در مجموعه پروژهها و پاورپوینتهای برنامهریزی منطقهای سایت آزمایشگاه اندیشه شهری نیز مجموعهای از پروژههای مرتبط با نظریههای برنامهریزی منطقهای، آمایش سرزمین، برنامهریزی فضایی، طرحهای منطقهای، مطالعات کلانشهری و تجربه کشورهای مختلف گردآوری شده است که میتواند برای انتخاب موضوع، مطالعه نمونه موردی و تهیه پروژههای دانشگاهی مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین برای مشاهده محصولات رشته مهندسی شهرسازی در دروس و فیلدهای مختلف می توانید به صفحه محصولات سایت مراجعه کنید.
